تاریخ ایران از دورترین دوران تا سال 628 میلادی. ویرایش جدید، متن بازنویسی شدۀ کتاب با افزوده ها و اصلاحات

  بخش نخست ـ پیدایش ایران

گفتار نخست: قوم یرانی
جایگاه سرزمین آریان بر جغرافیای جهانی، مهاجرتهای آریان، ایرانیان و ایران‌زمین، اساطیر ایرانی دربارۀ چه‌گونگی شکل گیری دین و سلطنت در ایران روزگاران دور
اقوام آریائی در چه زمانی از تاریخ و در کدام سرزمینها با هم می‌زیستند؟ هجرتهای قبایل آریائی در چه زمانی از تاریخ به طرف هندوستان و اروپا و به درون فلات ایران آغاز گردید؟ چرا فقط فلات ایران به قوم آریائی انتساب یافت و نام ایران‌زمین گرفت که به معنای سرزمین آریائیان بود؟ ایرانیان در زمانهای دور تاریخ چه دین و آئینی داشتند و عقاید دیني‌شان چگونه بود و خدایانشان چه نام داشتند؟ 

گفتار دوم: زرتشت و دین ایرانی
زرتشت در چه زمانی و در کدام سرزمینی پرورش یافت؟ چرا زرتشت به بلخ در غرب تاجیکستان کنونی و شرق افغانستان کنونی هجرت کرد؟ تعالیم زرتشت چه بود و چگونه درمیان ایرانیان تبلیغ می‌شد؟ دین زرتشت چگونه در میان ایرانیان انتشار یافت؟
ظهور زرتشت، تعالیم زرتشت، فضایل ملکوتی در تعالیم زرتشت، اصول دین زرتشت، مرامنامه آئین زرتشت، انتشار آئین زرتشت

گفتار سوم: تاریخ ایران پیش از پیدایش پادشاهی ماد
تلاشی برای بازشناسی سلطنتهای کوچک محلی پیش از ماد
گوتی‌ها و لولوبی‌ها نیاکان لرهای کنونی، کاشی‌های ایرانی فاتحان میان‌رودان در هزاراۀ دوم پیش از مسیح،
تمدن عیلام (خوجیه) در خوزستان توسط قوم خوزی
پادشاهی مان‌نا (مغان) در آذربایجان- نخستین پادشاهی آذربایجان در تاریخ ماقبل ماد. تلاشی برای بازشناسی ریشه های قومی مردم باستانی منطقۀ آذربایجان و شمال رود ارس 

گفتار چهارم: چه گونگی پادشاهی ماد در غرب فلات ایران
دیائوکو ـ  فره ورتیش (بدایات تشکیل سلطنت در سرزمین ماد)
خشتریته  بنیانگذار پادشاهی ماد (آزادسازی سرزمینهای ایرانی در غرب فلات ایران از سلطۀ آشوریها و تشکیل پادشاهی پهناور)

گفتار پنجم: چه‌گونگی تشکیل شاهنشاهی ماد (نخستین شاهنشاهی ادر تاریخ ایران)
هوخشتره بنیانگذار شاهنشاهی ایران در اواخر سدۀ هفتم پیش از مسیح 
تصرف کشور آشور توسط هوخشتره 
تصرف کشور ارمینیه توسط هوخشتره
نظام پادشاهی ماد در زمان هوخشتره
احتمال تدوین اوستا در زمان هوخشتره
اشتیاگ، آخرین پادشاه ماد
قبایل پارس و فرجام شاهنشاهی ماد

بخش دوم ـ شاهنشاهی هخامنشی

گفتار نخست:  کورش بزرگ، نخستین تشکیل‌دهندۀ دولت فدرالی در تاریخ جهان، نخستین رهبر جهانی صادرکنندۀ منشور حقوق بشر و آزادی ادیان و عقاید در تاریخ جهان، بلندآوازه‌ترین رهبر محبوب همۀ اقوام خاورمیانه در جهان باستان، اثرگذارترین شخصیت تمدن‌ساز در تاریخ جهان، مهرورزترین سیاست‌مرد در تاریخ جهان، بزرگترین خدمتگزار بشریت در جهان باستان
تسخیر کشور لیدیا توسط کوروش بزرگ، اوضاع میان‌رودان در زمان به سلطنت نشستن کوروش بزرگ ـ تسخیر امپراتوری بابل توسط کوروش بزرگ، شخصیت کورش بزرگ به گواهی اسناد تاریخی
نوشته‌های یونانیان در باره‌ی کورش بزرگ ـ نوشته‌های تورات و انبیای یهود درباره‌ی کورش بزرگ ـ نوشته‌های کاهنان بابلی در باره‌ی کورش بزرگ ـ لوح معروف به حقوق بشر که کورش بزرگ در بابل صادر کرد 

گفتار دوم: کمبوجیه و تصرف مصر 
اوضاع کشور مصر فرعونی در زمان کوروش بزرگ، کشور فرعونی مصر چگونه به تصرف ایرانیان در آمد؟ فرجام آخرین فرعون مصر چگونه بود؟ کاهنان مصری درباره‌ی کمبوجیه چگونه قضاوت کرده و چه نوشته‌اند؟ گائوماتا که بود؟ آیا داستان کودتای گائوماتا حقیقت دارد؟  داستان بردیا و گاؤماته (بردیای دروغین) و فرجام کامبوجیه و فرزندان کوروش بزرگ

گفتار سوم: داریوش بزرگ
جنگهای داریوش بزرگ با رقیبان قدرت
اقدامات داریوش بزرگ در مصر، حفر ترعۀ اتصال میان دریای سرخ و دریای مدیترانه در مصر، تسخیر سرزمینهای اروپایی توسط داریوش بزرگ، فتوحات داریوش بزرگ در هندوستان
شخصیت داریوش بزرگ و جهانداری او 

پیوست گفتار سوم: متن کامل سنگنبشته داریوش بزرگ در بغستان و استخر

گفتار چهارم: تئوری سیاسی شاهنشاهی 
چگونه شاهنشاهان ایران دولت را از حالت دینی بیرون آورده دنیائی کردند؟ شاهنشاهی هخامنشی نخستین دولتی که دین را از دولت جدا کرد و یک حاکیمت مبتنی بر آزادی همه ادیان و مذاهب و عقاید جهانی تشکیل داد

گفتار پنجم: خشیارشا و یونانیان
داستان جنگ ماراتون در زمان داریوش بزرگ، داستان جنگ سالامیس در زمان خشیارشا
آیا داستان شکست خشیارشا در برابر آتن حقیقت دارد؟ 
اوضاع یونان اروپایی در زمان داریوش و خشیارشا چه گونه بود؟
چرا یونانیان در دوران داریوش بزرگ و خشیارشا آنقدر شیفته‌ی ایران و ایرانیان شده بودند؟ 
روابط دولت ایران با یونیانیان در زمان داریوش بزرگ و خشیارشا چگونه بود؟ یونان در آن زمان چه وضعی داشت؟

گفتار ششم: جانشینان خشیارشا
اردشیر اول یا اردشیر درازدست، خشیارشا دوم و داریوش دوم، اردشیر دوم و شورش کوروش کهتر، داستان بازگشت ده هزار مزدور یونانی از ایران به یونان به نوشته گزینوفون، شخصیت اردشیر اول به گواهی مورخان یونانی
روابط دولت ایران با کشورهای تابعه در دوران اردشیر درازدست ـ روابط دولت ایران با یونانیان در زمان ارردشیر درازدست ـ خشیارشا دوم و داریوش دوم

گفتار هفتم: آخرین شکوه تاریخی شاهنشاهی هخامنشی 
اردشیر سوم و سرکوب شورش فینیقیه و مصر، وابستگی یونان اروپایی به ایران در زمان اردشیر سوم
کودتای خونین اقتدارگرایان هخامنشی، روی کار آمدن داریوش سوم، آغاز فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی 

پیوست بخش دوم (1) 
داستانهای کتیسیاس دروغین در باره تاریخ ایران 

پیوست بخش دوم (2)
افسانه فوریم (داستان استر و مردخای) در تورات یهودیان

بخش سوم ـ هلني‌ها در ایران

اسکندر مقدونی
جنگ سرنوشت‌ساز ایسوس و پیروزی بزرگ اسکندر در آن 
سقوط شام و فلسطین و مصر به دست اسکندر 
شکست بزرگ داریوش سوم از اسنکندر در جنگ گائوگمل 
برافتادن شاهنشاهی هخامنشی 
سقوط بابل و شوش ـ سقوط استخر و به‌آتش کشیده شدن تخت جمشید ـ پیشروی اسکندر در شرق ایران ـ طرح ترور اسکندر توسط سربازان یونانی مخالف خدائی او ـ جنایتهای اسکندر در شرق یران ـ فتح سرزمینهای ایرانی در هندوستان توسط اسکندر ـ بر تخت نشینی اسکندر در پاسارگاد ـ ازدواج اسکندر با روشنک و ازدواج افسران یونانی با دوشیزگان ایرانی ـ مرگ اسکندر در کنار بابل

خاورمیانه بعد از اسکندر
جنگهای بیست و دو ساله‌ی سرداران مقدونی در خاورمیانه
تشکیل سلطنت نیم‌بند سلوکی در ایران و سوریه 

بخش چهارم ـ شاهنشاهی پارتیان 

تشکیل سلطنت در پارت 
نخستین شاهان پارتی ـ مهرداد اول ـ فرهاد دوم ـ مهرداد بزرگ 
پایان دادن به دوران تاخت و تاز یوناني‌ها و مقدوني‌ها در ایران 
انسان‌دوستی شاهنشاهان پارتی و نیک‌رفتاری‌شان با یوناني‌های ساکن یران 

جنگهای یران و روم در زمان پارتیان 
شکستهای پیاپی تلاشهای تجاوزکارانه‌ی رومیان بری دست‌اندازی به درون ارمنستان و عراق در دوران پادشاهان یادشده- اوضاع ارمنستان در زمان شاهنشاهای پارتیان- اوضاع میان رودان در زمان شاهنشاهی پارتیان
پی‌گیری رخدادهای شاهنشاهی پارتیان تا آخرین سالهای شاهنشاهی آنها 

بخش پنجم ـ نقش تمدن ایران باستان در خاورمیانه  

ویژگیهای فرهنگ یران باستان و نقش آن در تمدن‌سازی 
نگاهی به سنتها و ارزشهای فرهنگی تمدنی ایرانیان باستان 

تأثیر فرهنگ ایرانی و نقش آن در پرداختن عقاید دینی خاورمیانه 
تمدن هخامنشی با تکیه بر تعالیم زرتشت چه گونه عقاید و باورهای مردم جهان باستان را تحول بخشید و رشد داد ـ مقایسه ی ادیان سامی با دین ایرانی 

بخش ششم ـ شاهنشاهی ساسانی 

تشکیل شاهنشاهی ساسانی توسط اردشیر پاپکان
پیدا آمدن اردشیر پاپکان در پارس و برنامه‌های او برای احیای شکوه ایران و ایرانی 
براندازی پادشاهی درحال احتضار پارتیان توسط اردشیر بابکان 
تشکیل شاهنشاهی بزرگ پارسی
اقدامات اصلاحی و عمرانی و دینی و سیاسی اجتماعی اردشیر بابکان در کشور 
اردشیر بابکان گفه: «دین و دولت دو همزادند که هیچ‌کدام از دیگری بی‌نیاز نتواند شد. دین شالودۀ دولت است و دولت نگهبان دین. این یک اگر شالوده نداشته باشد فرو خواهد ریخت، و آن یک اگر نگاهبان نداشته باشد از میان خواهد رفت»
از آنجا که شادزیستی یکی از پایه‌های اساسی دین مزدایَسنَە بود و بزم شادی و ساز و آواز و رقص از جملۀ کارهای نیکی شمرده می‌شد که باعث خشنودی خدا است، اردشیر بابکان در ترتیباتی که وضع کرد مقرر نمود که پنج‌روزِ هفته برای کشورداری و کار و فعالیت باشد ‌و دو روزش برای بزمِ شادی و می‌گساری و خوش‌گذرانی.

شاپور اول 
جنگهای ایران و روم در زمان شاپور اول و شکستهای رومیان تجاوزکار 
قیصر فیلیپ (معروف به‌فیلیپ عرب) در سال ۲۴۳ از کت‌پتوکە به ارمنستان لشکرکشی کرد. شاپور برای دفاع از ارمنستان به‌جنگ قیصر شتافت. قیصر به‌سختی شکست یافت. شاپور وی‌را اسیر و غرامت جنگی بر او تحمیل کرد و مجبور به‌انعقادِ معاهدۀ صلحی کرد که طبق آن دولت روم تعهد می‌سپرد که در آینده متعرض مرزهای ایران نشود. دولت روم همچنین در این معاهده پذیرفت که ارمنستان یک شهریاریِ خودمختارِ تابع ایران است (سال ۳۴۴م).
ولی این معاهده مثل همۀ معاهده‌های نقض‌شدۀ گذشته در اثر نقض‌پیمان دولت روم چندان دوام نیافت. قیصر والیریانوس درسال ۲۵۹م به‌میان‌رودان لشکر کشید. شاپور در این‌زمان در شرق کشور درگیر فرونشاندن شورشی بود که تورانیانِ جنوب افغانستان کنونی (پختونها) به‌راه افکنده بودند. رومیانْ میان‌رودان را گرفتند و گویا در خوزستان نیز پیشروی کردند و شهر گوَندشاپور (جندی‌شاپور) را تخریب کردند. شاپور پس از آرام کردنِ شرق کشور به‌مقابلۀ تجاوزگران شتافت، قیصر را در میان‌رودان شکست داده اسیر کرد، سپاهیان رومی از میان‌رودان گریختند، و شاپور آنها را تعقیب کرده در شام پیش‌روی کرد؛ انتاکیه که پایتخت شرقی امپراتوری روم بود را گرفت، سپس به‌درون اناتولی پیش‌روی کرده کت‌پتوکَە را گرفت تا احتمالِ لشکرکشی متقابل رومیان از اناتولی و کت‌پتوکە به‌ارمنستان را ازمیان برداشته باشد.
بازگشت شکوه ایران در زمان شاپور اول 

احیای فکر دینی در ایران و ظهور مانی پیامبر تبلیغ‌گر رنج‌کشی و محرومیت
مانی در روز ۲۵ فروردین‌ماه سال 215م در سرزمینِ بابل در یک خانوادۀ اهل یکی از روستاهای منطقۀ آرامی‌نشین کسکر (اکنون واسط در جنوب عراق) متولد شد. ما نمی‌دانیم که پدر و مادر مانی چه نامی به‌او داده بوده‌اند. «مانی حَیّا» صفتی است که خود مانی پس از بعثتش برای خودش تعیین کرده بوده و عبارتی است آرامی به‌معنای «کشتی زندگانی» (به‌عربی: سَفینَةُ الحَیاة).
مانی پیش از آنکه به ۱۲ سالگی رسیده باشد سه بار به معراج برده شد. در سن ۱۲ سالگی نخستین بار فرشتۀ وحی به نزدش آمد. چون به ۲۴ سالگی رسید نخستین پیام آسمان برای آغاز رسالتش را دریافت کرد (سال ۲۳۹م). آن‌گونه که خودش بعدها نوشته، فرشتۀ وحی به‌نزدش آمده به‌او گفت: «سلام بر تو، ای مانی از من و از پروردگار که مرا به‌نزد تو فرستاده است. او که «وَررَوان بَغ‌اِستَە» (روح اعلی و خدای حقیقی) است تو را برای تبلیغ رسالتْ برگزیده و این مأموریت را به‌تو سپرده است. او به‌تو فرمان می‌دهد که رسالت خویش را آشکار سازی و نوید حق را به‌مردم برسانی، و در این راه هرچه در توان داری به‌کار ببندی.»
پرکاریِ مانی در بیان تعالیمش، بیان مسحورکننده‌اش، قدرتش در اقناع، و قدرتش در سازماندهی پیروان که از نوشته‌های سنتی پیدا است مطالعه‌گر را حقیقتًا به‌شگفتی می‌اندازد.
تعالیم مانی ـ تشکیلات مانوی ـ تأثیر دین مانی در افکار دینی مردم خاورمیانه 
دین مانی در سدۀ چهارم مسیحی از حد ترکستان چین تا شمال آفریقا و از اناتولی تا اسپانیا گسترده بود. در ایتالیا و کشور گال (فرانسه) پیروان مانی در همه‌جا گسترده بودند. در مصر به دین سراسری تبدیل شده بود. در کشور توران (شامل کویته و خضدار در پاکستان کنونی) دین رسمی بود، و به‌زودی در کشور اویغور (غرب چین) تبدیل به‌آئین سلطنتی و رسمی شد.

قدرت‌گیری فقیهان در ایران، و نابسامانی سیاسی در کشور
طبقۀ نوظهور مغان  پس از شاپور اول تبدیل به یک کاستِ اقتدارطلب و سلطه‌جو شد. مغان با تشکیلات تارِعنکبوتی‌ئی که در سراسر کشور ایجاد کرده بودند چنان نفوذ و سلطه‌ئی یافتند که دستگاه سلطه‌شان کمتر از دستگاه سلطنت ساسانی نبود. آنها خودشان را جانشینان خدا در کشور پنداشتند و برآن شدند که خواسته‌های خودشان را به‌عنوان ارادۀ خدا بر مردم تحمیل کنند. آنها در عین برخورداری از درآمدهای موقوفاتی که به‌امر اردشیر و شاپور در اختیار آذرگاهها قرار گرفت، به‌فکر افتادند که با استفاده از این فرصت تاریخیْ راههای درآمد بیشتری را نیز بیابند. دومین راه درآمد برای این طبقه ۔علاوه بر درآمد موقوفات۔ نذورات و صدقاتی بود که مغان برای حصول آنها چاره‌هائی ابداع کردند و مردم ساده‌اندیش را برآن داشتند که به‌عناوین گوناگون بخشهائی از درآمدهایشان را با طیب خاطر به‌آذرگاه ۔و در حقیقت به‌مغان۔ بپردازند. مغان با شگردهای خاصی که مخصوص متولیانِ همۀ ادیان تاریخ برای بهره‌کشی از توده‌های عامی است، یک سلسله احکام شرعی وضع کردند که مردم را وامی‌داشت تا برای پاک شدن از گناهانشان هرگاه و بی‌گاه مبالغی را تحت نام کفاره‌های گوناگونی که مغان مقرر کرده بودند به‌آذرگاه تقدیم دارند. دو نسل پس از اردشیر بابکان، تشکیلات مغان، با قدرت بسیار زیاد و برخوردار از امتیازات مادی و نفوذ معنوی فوق‌العاده در کشور، حالت یک دولت در دولت را داشت و در موازات خاندان حکومتگر ساسانی سرنوشت جامعه را در چنگال گرفته بود. با افتادن سرپرستیِ دستگاه دینی کشور به‌دست مؤبد کرتیر ۔که انحصارطلب‌ترین و اقتدارگراترین فقیه تاریخ ساسانی است۔ امتیازات طبقۀ مغان به‌بیشترین حد خود رسید؛ و چنانکه کرتیر در سنگنبشته‌اش تصریح می‌کند، اقدامات او همه‌گونه رفاه و قدرت را برای مغان به‌ارمغان آورد و راههای درآمدهای سرشاری را بر رویشان گشود. سیاستهای انحصارگرایانۀ مذهبیِ کرتیر باعث اختلافات شدید در میان ایرانیان شد و دولت را تضعیف کرد و جنگهای ایران و روم را به‌راه انداخت که خسارتهای بسیاری برای کشور به‌دنبال آورد، و آمیدا و حران و نصیبین توسط رومیان اشغال شد و تا زمان روی کار آمدن شاپور دوم در اشغال رومیان ماند.
تدوین فقه رسمی در یران 
نقش اردوی راج مؤبد در تدوین فقه رسمی ـ نگاهی به اردوی راج نامه 

شاپور دوم (شاپور ذوالأکتاف)
جنگهای دلیرانه و جانبازانه‌ی شاپور دوم با رومیان در دفاع از مرزهای کشور و شکستهای رومیان متجاوز در آمیدا و نصیبین 
سرکوب قبایل عرب که در تلاش ورود به درون سرزمینهای عراق بودند
یادداشتهای یک وقایع‌نگار دربار روم از دیده‌های شخصش درباره رشادتهای شاپور دوم در راه شکو بخشیدن به ایران و ایرانی:
«شاپور در نزدیکی شهر از سپاهیانش جدا شد و در حالی‌که نگهبانانش اورا همراهی می‌کردند،  سواره در آرامش کامل و اعتماد به‌نفس عجیبی به‌سوی دروازۀ شهر به‌راه افتاد. او بی‌باکانه، چندان به‌دروازه نزدیک شد که خطوط چهره‌اش را ما می‌توانستیم تشخیص بدهیم.  به‌یک‌باره تیرها و زوبینها از این‌سو توسط مدافعان شهر از فراز برجها برسرش باریدن گرفت، و اگر ابری از گرد و غبار وی‌را از نظر تیراندازان نپوشانده بود حتمًا از پا درمی‌آمد. فقط ردایش را پیکان از هم دراند، و او و همراهانش با همان آرامشی که به‌شهر نزدیک شده بودند به‌لشکرگاه برگشتند.»
«شاپور گرچه خودش مجبور نبود که بجنگد ولی پیشاپیش همه می‌جنگید و از هیچ خطری نمی‌هراسید. او مثل یک سرباز در پیشاپیش سپاهیانش می‌جنگید. رومیان باران تیرهایشان را به‌سوی او گشودند. بسیاری از افراد پیرامون او از پا درآمدند، ولی تیری به‌او اصابت نکرد. او از این صف به‌آن صف می‌رفت و سربازانش را تشویق می‌کرد، بدون آنکه باران تیرهای ما یا دیدن آن‌همه کشتگان در او اثری بگذارد و ارادۀ او را سست کند یا او را از مرگ بهراساند. آن‌روز نیز نبردها تا پاسی از شب ادامه داشت. روز بعد، هنوز خورشید برندمیده، شاپور با روحیه‌ئی پر از خشم و کینه، سپاهیانش را با فریادهایش آمادۀ نبرد کرد» 
دربارۀ رفتار شاپور دوم با اسیران جنگی، مارسلینوس با شگفتی بسیار می‌نویسد که ایرانیان نه به‌زنانِ‌ رومیان تجاوز می‌کردند، نه اسیران رومی را می‌کشتند، و نه تصمیم داشتند که کسی از آنها را برده کرده دربازارها بفروشند. او از زنِ اسیرشدۀ یک افسر بلندپایه به‌نام گروگاسیوس سخن می‌گوید که در زیبائیش زبان‌زد بود، و شوهرش مشاور امپراتور بود، و با شگفتی می‌نویسد که شاپور وقتی او را دید به‌او دلداری داد که ما نه با تو و نه با شوهرت رفتار ناپسند نخواهیم داشت، بلکه تو را با زنان دیگر به‌ایران خواهیم برد و به‌شوهرانتان تحویل خواهیم داد. و می‌افزاید که شاپور به سپاهیانش دستور داد که مبادا نسبت به زنان اسیرشده بی‌احترامی نمایند، و دستور داد که زنان را آزاد بگذارند تا مراسم دینی‌شان را انجام دهند. همچنین می‌نویسد که گروگاسیوس چونکه عاشق زنش بود پس از آن به‌ایران رفته به‌حضور شاپور رسید، شاپور او را مورد نوازش قرار داد، زنش را به‌او برگرداند، و به‌او پیشنهاد کرد که در ایران بماند، و گروگاسیوس در ایران ماندگار شد، و شاپور امکانات بسیار در اختیارش گذاشت.